Các khó khăn thường gặp khi nuôi con bằng sữa mẹ

Khó khăn 1: Vấn đề về phía bà mẹ

1. Không đủ sữa

Khó khăn - triệu chứng

Xử trí

Phòng tránh

Dấu hiệu chắc chắn

  • Tăng cân kém: Dưới 500 gam/1 tháng
  • Đi tiểu ít và nước tiểu cô đặc: Dưới 6 lần/1 ngày

Dấu hiệu không chắc chắn

  • Trẻ không thoả mãn sau mỗi bữa bú
  • Trẻ khóc thường xuyên
  • Các bữa bú quá gần nhau
  • Bú kéo dài
  • Trẻ không chịu bú
  • Trẻ đi ngoài phân rắn hoặc xanh
  • Khi bà mẹ vắt sữa không thấy sữa chảy ra
  • Hai bầu vú không to lên trong khi có thai
  • Sữa không “về” sau khi sinh

Đối với bà mẹ thực sự  không đủ sữa:

  • Sử dụng các kỹ năng tư vấn để khai thác đầy đủ quá trình nuôi dưỡng trẻ.
  • Quan sát và đánh giá một bữa bú để kiểm tra tư thế và cách ngậm bắt vú, xem bà mẹ có gắn bó với con hay không.
  • Lắng nghe bà mẹ và gia đình để xác định bà mẹ có vấn đề về tâm lý  hoặc niềm tin không
  • Phát hiện đúng nguyên nhân không đủ sữa để đưa ra lời khuyên phù hợp và biện pháp hỗ trợ thiết thực
  • Hẹn thăm khám lại bà mẹ để giúp bà mẹ tự tin hơn cho tới khi trẻ tăng cân

Trẻ nhận đủ sữa nhưng bà mẹ nghĩ rằng không đủ:

  • Biểu hiện ở trẻ: Không có những dấu hiệu như ở cột bên. Trẻ tăng cân tốt, đi tiểu nhiều lần không quấy khóc.
  • Tìm hiểu lý do làm cho bà mẹ nghi ngờ khả năng tạo sữa của mình.
  • Dựa trên những phát hiện được đưa ra lời khuyên và trợ giúp thích hợp
  • Nhớ sắp xếp hẹn gặp bà mẹ sớm và hỗ trợ nhiều hơn để tránh cho bà mẹ cho con ăn bổ sung sớm cho tới khi họ có niềm tin trở lại.
  • Tuyên truyền giáo dục NCBSM ngay từ khi bà mẹ mang thai
  • Đặt trẻ da-kề-da với mẹ ngay sau sinh để trẻ bú trong vòng 1h đầu ngay sau sinh
  • Hỗ trợ bà mẹ cho con bú đúng cách ngay từ bữa bú đầu tiên
  • Cho trẻ bú liên tục theo nhu cầu cả ngày lẫn đêm.
  • Bà mẹ được ăn uống tốt từ khi mang thai và trong suốt thời gian NCBSM


- Tuyên truyền giáo dục NCBSM ngay từ khi bà mẹ mang thai

- Đặt trẻ da-kề-da với mẹ ngay sau sinh để trẻ bú trong vòng 1h đầu ngay sau sinh

- Hỗ trợ bà mẹ cho con bú đúng cách ngay từ bữa bú đầu tiên

- Cho trẻ bú liên tục theo nhu cầu cả ngày lẫn đêm.

- Bà mẹ được ăn uống tốt từ khi mang thai và trong suốt thời gian NCBSM

 

2. Tình trạng vú của mẹ

Khó khăn – triệu chứng

Xử trí

Phòng tránh

Núm vú phẳng/tụt vào trong

 

 

 

  • Xây dựng niềm tin cho bà mẹ bằng cách giải thích: Trẻ bú từ vú chứ không phải từ núm vú, cần cho trẻ bú nhiều hơn khi trẻ bú, núm vú sẽ được kéo ra.
  • Kiên nhẫn giúp đặt trẻ vào vú mẹ sớm ngay sau sinh trước khi sữa về và vú chưa bị căng sữa 
  • Hướng dẫn bà mẹ tự kéo dài núm vú trước khi cho trẻ bú giúp trẻ ngậm bắt vú dễ hơn.
  • Hướng dẫn bà mẹ nâng phần dưới vú bằng các ngón tay của mình và dùng ngón cái ấn nhẹ lên phần trên vú giúp cho quầng và núm vú nhô ra để trẻ ngậm bắt vú tốt hơn.
  • Nếu vú căng sữa: hãy vắt sữa ra, cho trẻ ăn bằng ly/cốc. Tiếp tục cho trẻ bú khi vú đỡ căng sữa (trẻ ngậm bắt vú dễ hơn và núm vú sẽ được cải thiện )
  • Trường hợp rất khó khăn hãy dùng bơm tiêm (cắt cụt đầu cắm kim tiêm, quay ngược xylanh và áp phần cán của bơm tiêm vào đầu vú, kéo xy lanh để dùng áp lực âm kéo núm vú ra)
  • Phát hiện sớm trong thời kỳ mang thai có thế hướng dẫn bà mẹ kéo dài núm vú hoặc đeo chắn núm vú.
  • Phần lớn chỉ có thể cải thiện tình trạng núm vú ngay trước hoặc sau khi sinh mà không cần điều trị gì.
  • Giúp bà mẹ cho trẻ bú sớm ngay sau khi sinh.

 

  • Phát hiện sớm trong thời kỳ mang thai có thế hướng dẫn bà mẹ kéo dài núm vú hoặc đeo chắn núm vú.
  • Phần lớn chỉ có thể cải thiện tình trạng núm vú ngay trước hoặc sau khi sinh mà không cần điều trị gì.
  • Giúp bà mẹ cho trẻ bú sớm ngay sau khi sinh.

 

Đau nhức hay nứt núm vú

-   Đau vú /núm vú

  • Nứt nẻ từ đầu núm đến xung quanh chân núm vú 
  • Có khi chảy máu
  • Có thế dẫn tới nhiễm trùng
  • Không nên dừng cho con bú
  • Chỉnh lại cách ngậm bắt vú. Hãy bắt đầu với bên vú đau ít hơn
  • Thử cho con bú theo nhiều tư thế khác nhau
  • Để trẻ tự tìm đến, ngậm bắt vú 
  • Vắt vài giọt sữa xoa lên núm vú rồi để khô tự nhiên
  • Không rửa vú bằng xà phòng hoặc bôi kem lên núm vú
  • Không để vú bị căng sữa
  • Tiếp tục cho trẻ bú mẹ không cho trẻ bú bình 
  • Ngậm bắt vú đúng cách
  • Không cho trẻ bú bình (Mút sữa từ núm vú của bình sữa dễ dàng hơn chính là nguyên nhân khiến trẻ không thích bú mẹ nữa)
  • Không để vú bị căng sữa quá
  • Không vệ sinh vú bằng xà phòng hoặc bôi kem lên núm vú 

Cương tức – tắc tuyến sữa

Triệu chứng:

  • Sưng, nóng, đỏ, đau
  • Da căng bóng và núm vú phẳng như bị tụt vào trong
  • Thường sẩy ra vào ngày thứ 3-4 sau đẻ
  • Đắp khăn lạnh lên vú để giảm sưng
  • Cho con bú liên tục 
  • Cho bú cả hai bên bầu vú
  • Chỉnh lại cách ngậm bắt vú của trẻ
  • Mát xa nhẹ bầu vú giúp cho sữa lưu thông (dân gian thường lấy lược chải nhẹ trên 2 bầu vú từ trên xuống)
  • Ấn vào chỗ quầng thâm để giảm sự căng cứng giúp trẻ ngậm bắt vú tốt hơn
  • Vắt bớt sữa ra để giảm áp lực giúp trẻ bú dễ dàng hơn

 

  • Giúp trẻ ngậm bắt vú đúng cách ngay từ bữa bú đầu tiên
  • Đặt trẻ da-kề da với mẹ ngay sau sinh để trẻ được bú ngay  trong vòng  1 giờ đầu sau sinh
  • Cho trẻ bú thường xuyên theo nhu cầu và bú cả ngày lẫn đêm (ít nhất: 10 – 12 lần trong vòng  24 giờ)
  • Vắt bớt sữa thừa sau mỗi lần bú

 

Tắc tia sữa biến chứng viêm vú

  • Sưng cứng
  • Rất đau 
  • Da đỏ từng mảng 
  • Toàn thân không khỏe
  • Sốt

 

  • Tiếp tục cho trẻ bú (nếu sữa ở không xa ổ áp se hãy cho trẻ bú thường xuyên hơn và theo nhu cầu)
  • Đảm bảo ngậm bắt vú tốt. Tiếp tục cho trẻ bú thường xuyên hơn
  • Cho trẻ bú ở nhiều tư thế khác nhau sao cho lưỡi và cằm của trẻ áp gần vào vùng da tấy đỏ. Lưỡi và cằm của trẻ sẽ mát xa vùng viêm giúp lưu thông sữa tại các vùng này
  • Nếu căng sữa quá trẻ khó bú – xoa nhẹ nhàng bầu vú bằng lòng bàn tay rồi vuốt từ trên xuống phía dưới núm vú sắt đó vắt sữa ra cho trẻ ăn bằng cốc 2-3 giờ một lần cả ngày lẫn đêm
  • Mẹ cần nghỉ ngơi
  • Cho mẹ uống nhiều nước hoa quả
  • Sau 24 giờ mà không đỡ thì chuyển mẹ đến cơ sở y tế
  •  Đảm bảo trẻ ngậm bắt vú tốt
  • Cho trẻ bú theo nhu cầu và để trẻ tự kết thúc bữa bú như trẻ muốn
  • Tránh mặc áo nịt chật
  • Gia đình hỗ trợ bà mẹ việc nhà giúp bà mẹ có nhiều thời gian gần con – đảm bảo con được bú mẹ theo nhu cầu
  • Tránh giữ vú bằng hai ngón tay theo tư thế gọng kìm làm cản trở lưu thông tia sữa

 


Khó khăn 2:  Vấn đề về phía trẻ

Trẻ quấy khóc

Các lý do làm trẻ khóc

-   Đói do trẻ lớn quá nhanh: Trẻ có vẻ đói trong vài ngày do lớn nhanh hơn trước. Trẻ thường xuyên đòi bú. Điều này thường gặp nhất vào lúc trẻ được 2 tuần, 6 tuần và 3 tháng tuổi nhưng cũng có thể vào những thời điểm khác. Nếu trong vài ngày trẻ đòi bú thường xuyên, sự tạo sữa sẽ tăng lên, trẻ sẽ lại bú ít đi.

-   Thức ăn của mẹ: Đôi khi bà mẹ nhận thấy trẻ khó chịu khi bà mẹ ăn thức ăn đặc biệt nào đó. Đó là do các chất trong thức ăn đi vào sữa mẹ. Điều này có thể xảy ra ở các loại thức ăn nên không thể khuyên bà mẹ tránh bất kỳ thức ăn nào, trừ khi bà mẹ phải tự cảm nhận.

-   Cơn đau bụng: Một số trẻ khóc nhiều mà không phải vì các lý do đã nêu trên. Đôi khi trẻ khóc theo một kiểu nhất định. Trẻ khóc vào những khoảng thời gian nhất định trong ngày, thường khóc vào buổi tối. Khi khóc trẻ có thể co chân lên như bị đau bụng. Trẻ có vẻ muốn bú nhưng khó có thể làm cho trẻ thoả mãn. Trẻ khóc theo kiểu này thường là do tăng nhu động ruột, đầy hơi nhưng nguyên nhân không rõ ràng. Điều này gọi là “cơn đau bụng”. Những đứa trẻ này thường vẫn phát triển tốt và sẽ ít khóc hơn khi trẻ được 3 tháng tuổi.

-   Trẻ có nhu cầu cao: Một số đứa trẻ khóc nhiều hơn những đứa khác vì chúng muốn được bế nhiều hơn. Ở những vùng mà bà mẹ thường bế trẻ theo mình thì trẻ ít khóc hơn ở những vùng mà bà mẹ tách xa con hoặc cho con ngủ riêng.

Làm thế nào để giúp bà mẹ có con khóc nhiều.

-   Đối với bà mẹ không đủ sữa, chúng ta cố gắng tìm lý do trẻ khóc để có thể giúp bà mẹ. Sử dụng các kỹ năng tham vấn để khai thác tốt tiền sử. Giúp bà mẹ nói lên những cảm nghĩ của mình và tỏ ra thông cảm với bà mẹ. Bà mẹ có thể cảm thấy mệt mỏi, có lỗi hoặc tức giận.

-   Chấp nhận những cảm nghĩ của bà mẹ về lý do làm trẻ khóc và về phản ứng của đứa trẻ. Cố gắng tìm hiểu các áp lực của gia đình đối với bà mẹ và những cảm nghĩ của họ về lý do trẻ khóc.

-   Đánh giá một bữa bú để kiểm tra tư thế bú, cách ngậm bắt vú và độ dài bữa bú của trẻ.

-   Đảm bảo là trẻ không bị bệnh hoặc bị đau. Kiểm tra sự phát triển của trẻ và theo dõi thêm nếu cần. Vào lúc thích hợp, hãy khen ngợi bà mẹ rằng đứa trẻ đang phát triển tốt, không ốm đau hoặc hư gì cả.

-   Minh hoạ cách bế và làm cho trẻ thoải mái khi trẻ khóc. Cung cấp cho bà mẹ một số thông tin thích hợp.

-   Khuyên bà mẹ đừng vội cho con bú bình

-   Nói chuyện với gia đình giúp giảm sức ép của gia đình để bà mẹ không phải cho trẻ ăn thức ăn bổ sung khi không cần thiết

-   Khuyên bà mẹ cho trẻ bú thường xuyên hơn sẽ giúp sự tạo sữa tăng lên và sẽ đáp ứng được nhu cầu của trẻ

Một số cách bế trẻ bị đau bụng

a. Bế trẻ dọc theo cánh tay

b. Bế trẻ trên lòng bạn

Ôm vòng quanh bụng trẻ

c. Người cha bế trẻ áp vào ngực mình.

 be_tre_dau_bung_600

 

Nguồn: Tài liệu học viên "Tư vấn nuôi dưỡng trẻ nhỏ tại các cơ sở y tế"- 3/2014 - Dự án Alive and Thrive